गेमिंग अॅडिक्शन : स्क्रीनच्या आड लपलेला गंभीर मानसिक धोका

 

गेमिंग अॅडिक्शन : स्क्रीनच्या आड लपलेला गंभीर मानसिक धोका

डॉ अतुल ढगे, मानसोपचारतज्ञ व लैंगिकसमस्यातज्ञ 

गाझियाबादमध्ये घडलेली तीन अल्पवयीन बहिणींची आत्महत्येची घटना संपूर्ण देशाला हादरवणारी आहे. एका कोरियन ऑनलाइन मोबाईल गेमच्या अतीव व्यसनामुळे या मुली वास्तवापासून हळूहळू तुटत गेल्या. त्या स्वतःला भारतीय न समजता कोरियन समजू लागल्या, स्वतःची ओळख काल्पनिक पात्रांमध्ये पाहू लागल्या आणि शेवटी अतिशय टोकाचा निर्णय घेतला. कोविडनंतर वाढलेला स्क्रीन टाइम, मुलांवर लक्ष ठेवण्यातील मर्यादा आणि गेमिंग अॅडिक्शनचा धोका या घटनेत स्पष्टपणे समोर येतो. ही घटना केवळ एक बातमी नसून, आजच्या पालकांसाठी आणि समाजासाठी गंभीर इशारा आहे.

गेमिंग अॅडिक्शन म्हणजे केवळ जास्त वेळ गेम खेळणे नाही. जेव्हा गेम खेळणे ही सवय न राहता गरज बनते, आणि गेम न खेळल्यास मूल अस्वस्थ, चिडचिडे, रागीट किंवा उदास होते, तेव्हा त्याला गेमिंग अॅडिक्शन म्हणता येते. अशा वेळी अभ्यास, झोप, जेवण, कुटुंब, मैत्री या सर्व गोष्टी दुय्यम ठरतात आणि गेमच आयुष्याचा केंद्रबिंदू बनतो. जागतिक आरोग्य संघटनेनेही या समस्येला “Gaming Disorder” म्हणून मानसिक आरोग्याचा आजार मान्यता दिली आहे. @डॉ अतुल ढगे

गेमिंग अॅडिक्शनचे वेगवेगळे प्रकार दिसून येतात. काही मुले ऑनलाइन मल्टीप्लेयर गेम्समध्ये अडकतात, जिथे स्पर्धा, रँकिंग आणि आभासी ओळख याचे आकर्षण प्रचंड असते. काहीजण टास्क-बेस्ड किंवा चॅलेंज गेम्समध्ये गुंततात, जिथे रोज नवीन टास्क पूर्ण करण्याचा मानसिक दबाव निर्माण होतो. काही मुलांमध्ये फॅन्टसी किंवा रोल-प्लेइंग गेम्सचे व्यसन दिसते, ज्यात मूल स्वतःला वेगळ्या देशाचा, वेगळ्या ओळखीचा भाग समजू लागते. सोशल गेमिंगमध्ये तर गेममधील मित्र आणि व्हर्च्युअल नाती खऱ्या नात्यांपेक्षा अधिक महत्त्वाची वाटू लागतात.

या व्यसनाचा परिणाम मुलांच्या मानसिक, भावनिक आणि शारीरिक आरोग्यावर खोलवर होतो. सतत स्क्रीनकडे पाहिल्यामुळे लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता कमी होते, स्मरणशक्ती कमजोर होते आणि अभ्यासात प्रचंड अडथळे येतात. भावनिक पातळीवर चिडचिड, राग, नैराश्य, एकटेपणा वाढतो. काही मुलांमध्ये आक्रमक वर्तन, खोटे बोलणे किंवा नियम मोडण्याची सवय निर्माण होते. झोपेचा अभाव, डोळ्यांचे त्रास, डोकेदुखी, थकवा आणि लठ्ठपणा यासारख्या शारीरिक समस्या देखील वाढताना दिसतात. सर्वात धोकादायक बाब म्हणजे मूल हळूहळू वास्तव जीवनापासून तुटू लागते. @डॉ अतुल ढगे

गेमिंग अॅडिक्शनचा परिणाम केवळ मुलांपुरता मर्यादित राहत नाही; तो संपूर्ण कुटुंबावर होतो. पालक आणि मुलांमध्ये सतत वाद, ओरड आणि तणाव वाढतो. पालक मुलांना समजावण्याऐवजी फक्त मोबाईल काढून घेण्याचा मार्ग निवडतात, ज्यामुळे मूल अधिक बंडखोर होते. संवाद कमी होतो, विश्वास तुटतो आणि घरात तणावपूर्ण वातावरण तयार होते. अनेक वेळा पालकांना वाटते की मूल हट्टी आहे, पण प्रत्यक्षात ते मानसिक अडकणुकीत सापडलेले असते.

म्हणूनच गेमिंग अॅडिक्शन टाळण्यासाठी प्रतिबंध महत्त्वाचा ठरतो. लहान वयापासून स्क्रीन वापराचे स्पष्ट नियम असणे गरजेचे आहे. पालकांनी स्वतःही मोबाईल वापराबाबत शिस्त पाळली पाहिजे, कारण मुले पालकांचे अनुकरण करतात. रोज मुलांशी संवाद ठेवणे, त्यांच्या गेम्सबद्दल जाणून घेणे आणि त्यांना खेळ, संगीत, वाचन यांसारख्या पर्यायी उपक्रमांकडे वळवणे फार महत्त्वाचे आहे. फक्त बंदी घालण्यापेक्षा समजून घेणे अधिक प्रभावी ठरते.

जर मूल आधीच गेमिंग अॅडिक्शनमध्ये अडकले असेल, तर अचानक मोबाईल काढून घेणे हा उपाय नसतो. अशा वेळी संयमाने, शांतपणे चर्चा करणे आवश्यक आहे. स्क्रीन टाइम हळूहळू कमी करणे, झोपेची वेळ, जेवण आणि दिनचर्या सुधारण्यावर आधी लक्ष देणे उपयुक्त ठरते. गरज भासल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांची मदत घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण गेमिंग अॅडिक्शन ही शिस्तीची नाही तर मानसिक आरोग्याची समस्या आहे. @डॉ अतुल ढगे

मुलांनीही स्वतःच्या आयुष्याकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची गरज आहे. गेम हा मनोरंजनासाठी असावा, आयुष्याचा आधार बनू नये. जर गेममुळे अभ्यास, झोप किंवा नात्यांवर परिणाम होत असेल, तर मदत मागणे हे कमजोरीचे नव्हे तर शहाणपणाचे लक्षण आहे. विश्वासू व्यक्तीशी बोलणे, स्वतःसाठी मर्यादा ठरवणे आणि हळूहळू वास्तवाशी जोडले जाणे हीच पुढे जाण्याची योग्य दिशा आहे.

गाझियाबादची घटना आपल्याला हेच शिकवते की डिजिटल जगात वाढणाऱ्या पिढीसाठी मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे आज अत्यंत गरजेचे आहे. गेमिंग वाईट नाही, पण त्याचा अतिरेक प्राणघातक ठरू शकतो. पालक, शिक्षक आणि समाजाने एकत्र येऊन मुलांना स्क्रीनच्या पलीकडचं वास्तव समजावून सांगितलं, तर अशा दुर्दैवी घटनांना नक्कीच आळा घालता येईल.

*डॉ अतुल ढगे, मानसोपचारतज्ञ व लैंगिकसमस्यातज्ञ*